Bir kompost kutusunun içinde olup bitenler aslında kimyasal değil, biyolojik bir üretim hattıdır. Mutfak artıkları ve yaprakların humusa dönüşmesini sağlayan şey karıştırma çubuğu ya da kutunun markası değil; gram başına milyarlarca hücreyle çalışan bakteri, aktinomiset ve mantar topluluğudur. Bu topluluğun ne istediğini bilen bir bahçıvan, yığını üç haftada bitirirken; aynı malzemeyi yanlış oranda yığan biri altı ay bekleyip yine ıslak, kokulu bir kütleyle kalabilir. Aradaki fark, malzemede değil mikrobiyal koşullardadır.
Kompostta tek bir "ayrıştırıcı" yoktur. Süreç, birbirini izleyen dalgalar halinde çalışan üç ana grup tarafından yürütülür. Her grubun sıcaklık, nem ve besin tercihi farklıdır; bu yüzden yığının farklı evrelerinde farklı organizmalar baskın olur.
Toplam mikrobiyal biyokütlenin büyük çoğunluğunu bakteriler oluşturur. Şeker, nişasta ve basit proteinleri saatler içinde parçalarlar; açığa çıkan enerjinin bir kısmı ısıya dönüşür. Kurulumdan sonraki ilk 24–72 saatte mezofil bakteriler 20–40 °C aralığında çoğalır. Sıcaklık 45 °C'yi aştığında bu grup geri çekilir ve yerini termofil bakteriler alır; bunlar 45–70 °C bandında çalışır ve yağ, protein, hemiselüloz gibi daha dirençli bileşikleri kırar. Sıcak kompost yönteminin patojen ve yabancı ot tohumlarını etkisizleştirme kapasitesi tamamen bu evrenin uzunluğuna bağlıdır. 70 °C'nin üzerinde ise faydalı türlerin çoğu ölür, yığın sterilleşir ve ayrışma paradoksal biçimde yavaşlar.
Aktinomisetler bakteri olmalarına rağmen mantar gibi ipliksi yapılar oluşturur. Olgun bir yığını kazdığınızda gördüğünüz gri-beyaz, örümcek ağını andıran tabakalar bunlardır. Selüloz, kitin ve kısmen lignin gibi zor moleküllerle uğraşırlar ve geosmin adı verilen bileşiği üreterek komposta o karakteristik "yağmur sonrası orman toprağı" kokusunu verirler. Sıcaklığın 40–50 °C'ye indiği olgunlaşma evresinde çoğalırlar; varlıkları yığının doğru yolda olduğunun en güvenilir görsel işaretlerinden biridir.
Mantarlar düşük nemli, hafif asidik ve yüksek karbonlu bölgelerde bakterilerden daha iyi rekabet eder. Odunsu budama artıkları, talaş, kalın saplar ve sonbahar yaprakları temelde mantar işidir; ligninin parçalanmasını sağlayan enzimleri üretebilen tek grup pratikte onlardır. 60 °C üzerinde neredeyse tamamen kaybolur, sıcaklık düşünce yığının dış katmanlarından içeri doğru yeniden yayılırlar. Bu yüzden karıştırma sırasında kenarları merkeze almak, mantar kolonilerinin taze malzemeyle buluşmasını sağlar.
| Grup | Etkin sıcaklık | Tercih ettiği besin | Görünür işaret |
|---|---|---|---|
| Mezofil bakteri | 20–40 °C | Şeker, nişasta | Hızlı ısınma, hafif buhar |
| Termofil bakteri | 45–70 °C | Protein, yağ, hemiselüloz | Yoğun buhar, hacim çöküşü |
| Aktinomiset | 25–50 °C | Selüloz, kitin | Beyaz ağsı tabakalar, toprak kokusu |
| Mantar | 15–40 °C | Lignin, odunsu doku | Kenarlarda beyaz miselyum |
Laboratuvara gitmeden, yığının kendisini bir ölçüm aleti gibi kullanabilirsiniz. Amatör düzeyde kompostlama bakteri tanı çalışması aslında üç veriye bakar: sıcaklık eğrisi, koku profili ve elle sıkma testinde çıkan nem. Bu üçlü, hangi grubun baskın olduğunu şaşırtıcı derecede iyi gösterir.
Uzun saplı bir kompost termometresini yığının merkezine sokup üç gün üst üste aynı saatte ölçün. Kurulumdan sonra 48 saat içinde 40 °C'yi geçmeyen bir yığında ya azot ya nem ya da kütle eksiktir; termofil bakterilerin çoğalabilmesi için genelde en az 1 m³'lük bir hacim gerekir. 65 °C'yi aşan yığında ise havalandırma ve nem takviyesi gerekir. Sıcaklığın karıştırma sonrası bir daha yükselmemesi, kolay ayrışan karbonun tükendiğini yani olgunlaşma evresine geçildiğini söyler.
Koku, oksijen durumunun doğrudan göstergesidir. Amonyak kokusu azot fazlalığına ve karbon/azot oranının 20:1'in altına düştüğüne işaret eder; kuru yaprak, karton veya talaş eklenmelidir. Çürük yumurta ya da bataklık kokusu ise anaerob bakterilerin dev